Kategoriler
TARİH

Lonca Nedir, Ne Demektir? Lonca Teşkilatı ve Tarihi

Tarihçiler ve topluma yön veren bazı aydınlar bugün bile Osmanlı İmparatorluğu’nun nasıl bu kadar uzun yaşayabildiğini, nasıl bu kadar mükemmel bir teşkilata sahip olabildiğini tartışıyor ve inceliyorlar. Saptadıkları en önemli unsurlardan birisi olarakta LONCALAR var. Lonca teşkilatı sayesinde Osmanlı toplum yapısında inanılmaz değişmeler ve gelişmeler olmuştur. Peki ama nedir bu Lonca denen şey? İlk defa ne zaman ve nerede kuruldu, nasıl çalışırdı? İşte bu soruların kısaca cevapları;

LONCA Nedir, Ne Demektir?

Kavram olarak lonca, sanat sahiplerinin ve esnafın kendi aralarında kurdukları düzeni, birliği ve özel işleri için toplandıkları yeri ifade etmektedir. Lonca teşkilatı, mesleğe giriş ve ilerleme açısından, esnaf zaviyeleri ölçüsünde ağır koşullar koymadığı gibi, din ve tarikat esaslarına da tabi olmamıştır. Merasimsiz olarak ve hangi dinden olursa olsun bütün esnafın toplanabileceği ve serbestçe müzakere yapabileceği bu tür yerlere lonca denildiği için bu esnaf örgütüne de lonca teşkilatı adı verilmiştir.

Lonca yönetim kurulu, esnaf ustaları tarafından seçilen beş kişiden oluşmuş; esnafa ait her tür iş bu kurulca incelenmiş ve sonuçlandırılmıştır. Alınan kararlardan lonca esnafa karşı; başkan da loncaya karşı sorumlu tutulmuştur. Yönetim kurulu, aynı zamanda başkanın idaresinde olan esnafa “yardım sandığı”nın denetiminden de sorumlu tutulmuştur.

Loncaların kurdukları sandıklar, genellikle sosyal sigortaların öncüleri olarak kabul olunmaktadır. Bir görüşe göre, loncaların kurdukları yardımlaşma sandıkları Türkiye’de sosyal sigortaların ilk çekirdeği olarak kabul edilebilir. Çünkü o devrin şartlarını göz önünde bulundurursak, bu sandıklar, üyelerini çeşitli risklere karşı önemli ölçüde korumuşlar ve bu bakımdan da çok önemli bir sosyal fonksiyon görmüşlerdir.

Loncaların yardımlaşma sandıkları Osmanlı Devleti’nde XIX. Yüzyılın sonlarına kadar ayakta kalabilmiştir. Bu sandıklar loncalarla birlikte ortadan kalkmışlardır.

Lonca Kelimesinin Kaynağı

Teşkilatlanmış esnafın birliğiyle ilgili çeşitli fonksiyonların icra edildiği özel yerin adı olup teşkilatlanmış esnaf gruplarını ifade eden bir anlam da kazanmıştır. Kelime İtalyanca loggia dan gelmektedir. Fransızca şekli olan loge Türkçe’de loca olarak geçer ve hücre yahut oda, özel tahsis edilmiş mekân anlamına gelir.

Lonca kelimesinin Osmanlı esnaf teşkilatıyla ilgili olarak ne zaman kullanılmaya başlandığı hakkında kesin bilgi yoktur. Bununla birlikte İtalyan şehir devletlerinin, özellikle Venedik, Ceneviz ve Raguzalılar’ın Osmanlı Devleti ile olan ticari münasebetlerinin bu tabirin ortaya çıkışında etkili olduğu söylenebilir. Bilhassa Galata ve civarında yerleşen yabancı ticari temsilcilerin bulunduğu oda ve hanlar için bu kelimeyi kullandıkları ve bunun zamanla yaygınlık kazandığı anlaşılmaktadır. XVIII yüzyıla ait bir esnaf sayımında Galata, Kasımpaşa civarındaki hanlarda ve odalarda Müslüman ve yabancı tüccarın bir arada bulunduğu, yirmi yedi hanın 406 odasında 698 kişinin kaldığı ve yetmiş bir odadaki 123 kişinin çoğunun yabancı tüccar olduğu görülmektedir. Buradaki kayıtlar, yerli ve yabancı esnafla tüccarlar arasında gündüz iş dolayısıyla oldukça sıkı olan münasebetin akşam hanlarda ve bekar odalarında da sürdüğüne, iş dünyasıyla ilgili kelimelerin ortak bir kullanımına yol açıp yaygınlaştığına işaret eder. İtalyanca loggia kelimesinin Türk diline geçmesinin sebepleri bu ticari ilişkilere dayanır. Nitekim esnaf ve tüccarın mallarını depoladığı odalar Osmanlı belgelerinde genellikle “mahzen” şeklinde alınır ve bazı yazarlar bu ilişkiden dolayı mahzenle lonca arasında irtibat kurar. Ticari ilişkilerin yoğunlaştığı Galata’da daha Fatih Sultan Mehmet devrinden itibaren Lonca isimli bir mahallenin varlığı dikkati çeker. Galata kadısına gönderilen 993(1585) tarihli bir hükümde Galata civarında Lonca adlı bir mahalde, Ayasofya-i Kebir Vakfı’na ait kira ile yabancı esnaf ve tüccarın tasarrufunda bulunan yirmi kubbeli bir kapalı çarşıdan bahsedilir. Yabancı tüccarın üslendiği Galata bölgesinde, bir kısım yerli ve yabancı gayri müslimlere ait alış veriş merkezlerindeki çarşı ve hanlarda bulunan malların depolandığı mahzenlere İtalyanların verdikleri isim olan loggia ile bu loggiaların yer aldığı mahalle belgede belirtildiği gibi Lonca denmesi arasında doğrudan bir ilişki olduğu açıktır. Gerçekten de yukarıda adı geçen 1176 (1762–63) tarihli İstanbul esnafının sayım defterinde Galata –Kasımpaşa arasında çörekçi fırınlarının yer aldığı bir bölgede Lonca mahalli olarak kaydedilmişti.

Bu yerin belirgin özellikleriyle esnaf teşkilatı çerçevesinde lonca kelimesinin aldığı anlam arasında bir bağ vardır. Lonca mahalli tüccar malının esnafa satılmak üzere depolandığı, esnafın bu malı toptan satın aldığı ve muhtemelen esnafa dağıttığı yerdi. Bu özellik zamanla yer adının esnaf teşkilatı ile özdeşleşmesine yol açtı. Böylece XV. Yüzyılın sonlarında özel bir ticari yeri ifade eden lonca kelimesi XVII. Yüzyıldan itibaren doğrudan esnaf sisteminin adı olarak kullanılmaya başlandı. Nitekim İstanbul esnafıyla ilgili olarak lonca teriminin yer aldığı en eski arşiv belgesi 1697 tarihlidir. Bursa esnafı için lonca kelimesinin kullanıldığı tarih 1042(1632–33) olarak tespit etmiştir. Belgelerde lonca teriminin yaygın biçimde görülmesi XVIII. yüzyıldadır.

Kelime arşiv belgelerinde iki ayrı anlamda geçer. İlk olarak teşkilatlanmış esnafın çeşitli fonksiyonlarını icra ettiği belirli bir yer şeklinde kullanılır; teşkilatlanmış gerekli hammaddeyi depoladığı, mamul hale gelen malın kalite kontrolünü yaptığı yeri ifade eder. Ayrıca esnaf amirlerinin ileri gelenlerinin ve kalfalarının, kendi teşkilat nizamını uygulamak, yeniden düzenlemek, değiştirmek, diğer esnafa ait nizamnamelere ve devletin koyduğu kanunlara uymak için disiplini sağlamak, kendi esnaf teşkilatlarıyla ilgili her hususu görüşmek, karara bağlamak ve uygulamak maksadıyla toplandıkları özel bir yeri de niteler. Kısacası teşkilatlanmış esnafın ortak odasının veya meclisinin adıdır.

Esnafla ilgili olarak loncadan bahseden belgelerin tamamında esnaf birlikleriyle ilgili kaide ve nizamları da görmek mümkündür. XVIII. yüzyıldan önce de esnaf birliklerinin çeşitli faaliyetlerini sürdürdükleri yerler vardı, fakat teşkilatlanmış esnafa ait bu yerler lonca kelimesiyle ifade edilmiyordu.